Ciekawostki o Świętym Gaju

Używane nazwy:
Heiligenwalde (przed 1945 r.), Świętogaj (pierwsze kilka lat po 1945 r.), Święty Gaj (obecnie);

Liczba ludności mieszkającej w Świętym Gaju w latach:
1820 – 342
1905 – 346
1936 – 699
1939 – 380
Powyższe dane pochodzą ze strony www.kartenmeister.com


Poniższy artykuł został opracowany przez historyka mgr Lecha Słodownika i jest „przedrukiem” ze strony www.rychliki.org.


ŚWIĘTY GAJ (niem. Heiligenwalde)
Kościół w Świętym Gaju.Święty Gaj (Heiligenwalde) - w przekazach pisanych nazwa wsi występuje w kilku formach: Helgenwalde, Helgiwald, Heiligenwalt i Heygewald.
W ówczesnych Prusach Wschodnich było kilka miejscowości o nazwie Heiligenwalde (dosłownie „Święty Las”). Między innymi w Preussische Urkundenbuch, w zapisie lokacyjnym z 1267 roku wzmiankowany jest „święty las” jako leżący nad rzeką Wąską i opisane jego granice – „czuschen dem huse Paslok und dem Durfe bey czu dem heyligen walde” (między domem [zakonnym] w Pasłęku i wsią [leżącą] przy świętym lesie). Przekaz ten wyprowadził błędnie profesor S. Mielczarski w „Roczniku Elbląskim” z 1963 roku na temat Truso, a w kilka lat później został skorygowany w jego książce „Misja Pruska Świętego Wojciecha”.
W 1997 roku przez kilka dni Święty Gaj był jednym z kilku centrów religijnych związanych z przypadającą rocznicą tysiąclecia śmierci Świętego Wojciecha – patrona polskiego kościoła katolickiego. Mimo, iż w ostatnich latach przyjmuje się prawie powszechnie, że właśnie tu zginął z rąk Prusów Świętego Wojciech, problem naukowego i jednoznacznego ustalenia miejsca jego śmierci wydaje się być nadal otwartym. Profesor J. Powierski uważa, że realna jest możliwość lokalizacji śmierci biskupa z Pragi w różnych miejscach, nie wyłączając Warmii.
Pewnym jest, że przed przybyciem Zakonu Krzyżackiego w Świętym Gaju była osada pruska. Wnioskować można o tym z dokumentu lokacyjnego dla Kwietniewa z 1299 roku Wskazane są tu łąki położone koło przewozu (pomostu?) Stare Dolno – „Tullestete, die an der Fahre (passagium) liegenden”. Chodzi tu prawdopodobnie o młodszy pomost przez Dzierzgonkę, co jednocześnie sugeruje, że jej ujście do jeziora Druzno znajdowało się nieco bardziej na północ.
Przywilej lokacyjny dla Świętego Gaju został wystawiony 7 kwietnia 1324 roku w Dzierzgoniu, przez tamtejszego komtura Lutera z Brunszwiku – dla Henryka von Dirnow, jako zasadźcy. Wieś lokowano na 55 łanach i była to osada typowo pruska, na co wskazują między innymi podpisy świadków pod wspomnianym kontraktem lokacyjnym. W chwili jej założenia była tu już ława chlebowa, jatka, młyn i karczma. Dirnov i jego prawowici następcy otrzymali przywilej łowienia ryb w stawie wiejskim i młyńskim. Przy tym ostatnim jeszcze w okresie przedwojennym znajdował się młyn, o czym wzmiankuje między innymi historyk elbląski Artur Semrau (1933), to jest u wylotu drogi ze wsi do Dzierzgonia. Zwany był popularnie w narzeczu oberlandzkim - „Poggenmühle” (Żabi Młyn). Obecnie jest tutaj tylko zarośnięty staw. Zakon pobierał czynsz z młyna i zabudowań gospodarczych wraz z ogrodem, jak również z terenu położonego przy grobli młyńskiej, w kierunku gruntów Kwietniewa. Mieszkańcy otrzymali prawo pozyskiwania drzewa opałowego i budowlanego w lesie znajdującym się w okolicy Starego Dolna. Chodzi tu prawdopodobnie o las zwany później Lasem Wysoka (Hohendorferwald). Rzeka Dzierzgonka była wtedy spławną, o czym mówi odpowiedni passus dokumentu, że mieszkańcy Świętego Gaju otrzymali zgodę na pływanie po rzece do Elbląga - „podobnie jak ludzie z Bągartu i Dzierzgonia”.
Podczas tak zwanej pierwszej wojny polsko – szwedzkiej, wieś została splądrowana w 1629 roku przez jeden z oddziałów polskich stacjonujących pod Pasłękiem. Z tego okresu przyjęła się popularna nazwa grodziska wczesnośredniowiecznego, znajdującego się w połowie drogi między Świętym gajem i Kwietniewem, jako Szwedzka Góra (Schwedenberg). Było bowiem miejscem schronienia i obrony mieszkańców wsi oraz ich dobytku przed łupieżczymi wyprawami niektórych oddziałów obu walczących stron.
Grodzisko jest szczególnie interesującym obiektem w świetle źródeł pisanych. Usytuowane na wysokim cyplu, między dwoma głębokimi dolinami – jarami, którymi płyną strumienie. Ma kształt owalny o wymiarach 60X40 m. Od strony północnej teren grodziska jest odcięty od pozostałej części cypla głębokim na 15 m przekopem o bardzo stromych zboczach. W przekopie biegnie stary trakt, stanowiący prawdopodobnie jedną z historycznych dróg plemiennych. W kierunku zachodnim, trakt ten rozwidla się zmierzając do emporium handlowego Truso i dalej starym traktem wzdłuż Wysoczyzny Elbląskiej na Sambię.
Ostatni pastor ewangelicki w Kwietniewie, obsługujący także w latach 1929 – 1945 kościół filialny w Świętym Gaju – Max Johann Wolfgang Toepel, przytacza w jednym z numerów wydawanego przez siebie miesięcznika „Posłaniec gminny Kwietniewa i Świętego Gaju” – sagę krążącą wśród miejscowej ludności o tajemnicach Szwedzkiej Góry: „Na Szwedzkiej Górze, leżącej w szańcach przy wsi Święty Gaj stał kiedyś zamek. W tym pięknym dworze żyła sobie niezwykłej urody dziewica. Pewnego razu przechodził drogą czarownik i ujrzał tą piękność. Zrazu zapragnął ją mieć za żonę, kiedy jednak dziewica odrzuciła jego starania, zaklął ją wraz z zamkiem, który zapadł się z nią w górę. Od tego czasu co sto lat pojawia się zaklęta dziewica, by szukać swego wybawiciela. Wtedy, gdy pojawia się jest ubrana cała na biało. Jeżeli nikt nie przyjdzie, kto by się nad nią zlitował, wtedy znowu wraca do swego zatopionego zamku. Do następnego pojawienia się ubrana jest w głęboką czerń. (Stąd mieszkańcy Świętego Gaju opowiadają sobie, że w tej Szwedzkiej Górze jest ukryty skarb. W tym też kierunku podejmują poszukiwania tego legendarnego skarbu).”
Według Goldbecka – w 1785 roku Święty Gaj to „dobra królewskie oraz wieś z kościołem filialnym i folwark. W 1811 roku rząd Prus Królewskich sprzedał swoją domenę w Starym Dolnie znanemu generałowi Gerhardowi Scharnhorstowi, zasłużonemu w „nieszczęśliwej wojnie” z Napoleonem. Święty Gaj – mimo oferty sprzedaży, nie znalazł nabywcy i pozostał (w części) nadal domeną królewską z folwarkiem liczącym 34 łany ziemi. Prawdopodobnie podstawowym składnikiem gruntów domeny były dawne tak zwane łany sołtysie. Do gruntów tej domeny należał także folwark Karlsruhe, położony na północny zachód od wsi, na skraju Lasu Wysoka (zwany tak od około 1830 roku od imienia byłego królewskiego dzierżawcy domeny – Karla W. Oelhschlagera). Następnym dzierżawcą był Richard hrabia zu Dohna ze Słobit (grunty wchodziły w skład majątku Dohnów w pobliskich Prakwicach) i od 1903 roku Otto Schwichtenberg, właściciel majątku ziemskiego w Starym Dolnie. Po utworzeniu Amtsbezirke wieś podlegała pod urząd w Starym Dolnie. W 1875 roku liczyła 434 mieszkańców. Jako gmina ziemska (Landgemeinde) Święty Gaj obejmował od 1912 roku Jankowo, Karlsruhe, Sójki, Protowo, Świdy i Mokajmy.
W czasie pierwszej wojny światowej kilkunastu mieszkańców gminy poległo „Za Cesarza i Ojczyznę” (Für Keiser i Vaterland), taki napis figurował na pomniku wystawionym ku ich czci w latach dwudziestych w centrum wsi. Po 1945 roku pomnik został znacznie zniszczony, a jego otoczenie zdewastowane. Nie wystawia to dobrego świadectwa obecnym mieszkańcom wsi, w sytuacji gdy wieś licznie odwiedzana jest przez pielgrzymów przybywających (nie tylko z Polski) do tutejszego Sanktuarium Świętego Wojciecha.
W 1923 roku majątek szlachecki w Starym Dolnie objął po swoim ojcu Helmuth Schwichtenberg i przejął także dzierżawę upaństwowionej już domeny w Świętym Gaju – jako ostatni przedstawiciel tej rodziny. Było tu 167 ha ziemi ornej, 87 ha pastwisk i łąk, 15 ha lasu i 6 ha ogrodów.
Jednocześnie obok domeny, funkcjonowała w Świętym Gaju wieś bauerska. Jednym z najlepszych gospodarzy był Willi Fiedler (105 ha ziemi, 50 ha łąk i pastwisk, 5 ha lasu – zatrudniał własnego leśniczego). Miał piętrowy dom i zabudowania inwentarskie z bieżącą wodą. Hodował ogiery słynnej rasy trakeńskiej – 8 sztuk, także 16 koni pociągowych i 12 tak zwanych remontów (młodych koni na potrzeby wojska), 36 krów mlecznych – średni udój roczny to 5.200 litrów od jednej krowy, 1 buhaj, 75 sztuk młodego bydła, 100 świń (opasów), 300 sztuk drobiu i... pasiekę pszczelą (sic!).
Wieś miała w 1931 roku 865,5 ha ziemi, 45 budynków mieszkalnych, a 90 w ogóle – na 405 mieszkańców wsi było 189 mężczyzn, 402 osoby wyznania ewangelickiego, 3 rzymskokatolickiego. W okresie międzywojennym było tu kilka domów podcieniowych, obecnie ostał się tylko jeden. Były plany renowacji i przystosowania go na „Dom Pielgrzyma”, ale właściciel przesadził nieco z ceną i obok wybudowano na ten cel nowy budynek. Piękna szkoła otwarta w 1939 roku została spalona z chwilą wejścia żołnierzy sowieckich. Pierwszym komendantem wsi, z ramienia wojskowych władz sowieckich został Stanisław Gajdzis.
Opracował i udostępnił historyk mgr Lech Słodownik


Poniższe artykuły znajdują się na stronie www.elblag.2lo.elblag.pl.


„Święty Gaj Święty Gaj jest to wieś położona w gm. Rychliki, ok. 4km. od Kwietniewa, przy trasie kołowej relacji Elbląg-Dzierzgoń. Dojazd autobusem z Elbląga lud Dzierzgonia.
Wieś kojarzona jest z miejscem śmierci św. Wojciecha, co potwierdzają prowadzone tu od lat liczne badania archeologiczne.
Akt lokacyjny tej wsi nadał komtur dzierzgoński dopiero w 1334 roku, chociaż ślady osadnictwa na tym terenie sięgają czasów dużo wcześniejszych. Świadczy o tym chociażby fakt istnienia w okolicy tego grodziska, jak i głośnych w ostatnich latach "pomostów bągardzkich". Badania wykazały, że w okresie polokacyjnym wzniesiona została we wsi kaplica, która w okresie reformacji przeszła we władanie protestantów.

Denkmal w Świętym Gaju.Kościół w Świętym Gaju przed pożarem
w roku 1861.
                     Kościół w Świętym Gaju - stan obecnyDenkmal w Świętym Gaju - stan obecny.















W 1861 roku w wyniku pożaru doszczętnie spłonęła, Już w cztery lata później tj. w 1865 roku, na miejscu pogorzeliska wzniesiony został obecnie istniejący kościół, który poddawany był licznym przebudowom. Z chwilą sprowadzenia z Gniezna w 1989 roku relikwi Świętego Wojciecha, umieszczonych w ołtarzu głównym, został uznany jako Sanktuarium, a na skraju wsi w miejscu symbolicznej śmierci świętego (wjazd od strony Starego Dolna) wzniesiono ołtarz polowi i wybudowano drogę krzyżową.


Denkmal w Świętym Gaju.stan przed 1945 rokiem.
                     pozostałości obelisku – 1999 rok.Denkmal w Świętym Gaju - stan obecny.
















Obelisk mieszkańców Świętego Gaju poległych w czasie pierwszej wojny światowej.

Opracował: Marcin Szymko”


Święty Gaj
W 1997 r. przez kilka dni Święty Gaj był jednym z kilku centrów religijnych w związku z przypadającą rocznicą tysiąclecia śmierci św. Wojciecha - patrona polskiego kościoła katolickiego. Mimo iż w ostatnich latach przyjmuje się prawie powszechnie, że właśnie w Świętym Gaju zginął z rąk Prusów św. Wojciech, problem naukowego i jednoznacznego ustalenia miejsca jego śmierci wydaje się być nadal otwartym.
Wieś leży ok. 20 km na południowy zachód od Pasłęka, obecnie w gminie Rychliki. Do 1945 r. nazywała się Heiligenwalde, należała do powiatu pasłęckiego i graniczyła z powiatami: elbląskim, malborskim i sztumskim. W ówczesnych Prusach Wschodnich było kilka miejscowości o nazwie Heiligenwalde, m.in. w Preussische Urkundenbuch, w zapisie lokacyjnym z 1267 r. wzmiankowany jest "święty las" jako leżący nad rzeką Wąską, opis jego granic i pola - "czuschen dem huse Paslok und dem Durfe bey czu dem heyligen walde" [między domem (zakonnym) w Pasłęku i wsią (leżącą) przy świętym lesie]. Informację tę wyprowadził błędnie prof. S. Mielczarski w "Roczniku Elbląskim" na temat Truso, jako pierwszą wzmiankę o Świętym Gaju. Błąd ten skorygowany został w kilka lat później w jego książce „Misja Pruska św. Wojciecha”.
W przekazach pisanych nazwa występuje w kilku brzmieniach: Helgenwalde, Helginwald, Heiligenwalt, Heygewald. Po wojnie, po zasiedleniu wsi przez ludność polską i ukraińską, nazwę Heiligenwalde przetłumaczono dosłownie i wieś nazywano Świętolas, a od około 1948 r. – Święty Gaj.
Święty Gaj miejscem śmierci św. Wojciecha
Wracając do sprawy miejsca śmierci św. Wojciecha, to jeden z największych znawców tego zagadnienia prof. Stanisław Mielczarski w książce „Misja Pruska św. Wojciecha” przedstawia rzecz następująco: (...) miejscowość Święty Gaj pojawia się w źródłach pisanych dopiero w początkach XIV wieku, po raz pierwszy z okazji lokacji wsi Craupin (Krupin), a w rok później, w 1324, gdy wieś Heylgewald – Święty Gaj, otrzymała przywilej lokacyjny. Z uwagi na to, że przywilej ten dawał jedynie 5 lat wolnizny, można wnioskować, że wieś ta istniała już wcześniej, a jej rozmiary (55 łanów), każą ją zaliczyć do większych wsi. Nazwa Heiligenwalde przetrwała do 1945 r. Święty Gaj pojawia się jako osada niemiecka lokowana na prawie chełmińskim. Istnieje jednak inne wyjaśnienie nazwy Święty Gaj. Można mianowicie przyjąć, że odnosi się ona do miejscowego kultu św. Wojciecha. Jeśli św. Wojciech zginął w tym miejscu, a mieszkańcy spotykali się z pielgrzymkami z Polski udającymi się do miejsca śmierci, to wówczas mogła się wytworzyć tradycja miejsca kultowego i kiedy pojawili się nowi mieszkańcy łatwo przyswoili sobie chrześcijański kult. Heiligenwalde oznaczałoby więc nie tyle Święty Gaj, ile Gaj Świętego (Wojciecha) i można by to traktować jako dowód przetrwania w tym miejscu tradycji śmierci.
Drugim dowodem jest wzmianka o istnieniu podania, według którego św. Wojciech miał być zabity przez mieszkańców sąsiedniego Kwietniewa, leżącego opodal Świętego Gaju. Podanie to zostało zarejestrowane przez Institut fur Heimatforschung und Volkskunde an der Albertus – – Universitat zu Kónigsberg. Anderson – pastor z Kwietniewa, w swym wystąpieniu opierał się na lokalnym podaniu. Święty Gaj należał do Kwietniewa, więc należy przypuszczać, że zabili św. Wojciecha ludzie z parafii Kwietniewo. W Świętym Gaju znajduje się gotycki kościół sięgający swą architekturą XV wieku. Kościół ten od 1946 r. nosi wezwanie św. Antoniego Padewskiego. Pod jakim wezwaniem był w okresie przed reformacyjnym nie udało się ustalić, chociaż mogłoby to mieć rozstrzygające znaczenie dla sprawy. W swych rozważaniach historycznych Anderson nie podaje źródeł historycznych na jakich opierał się budując swoją tezę, trudno zorientować się jakie źródła wykorzystał i mnożna wnosić, że oparł się na miejscowej tradycji.
Na istnienie podania o śmierci św. Wojciecha w tej miejscowości mamy bezsporny dowód w zbiorze E. Pohl'a, ale samo podanie nie zachowało się (E. Pohl, Die Volkssagen Ostpreussen, Konigsberg 1943, s. 13 – wymienia tu podanie według którego: „Adalbert von Prag wird von der Blumenauer erschlagen” – jako dowód fałszu historycznego w podaniach) (...).
Prof. Jan Powierski w swych rozważaniach na temat ewentualnego miejsca śmierci św. Wojciecha uważa, że należy przyjąć, iż zdarzenie to miało miejsce nad brzegiem Zalewu Wiślanego, jak również, że realna jest możliwość lokalizacji śmierci św. Wojciecha w różnych miejscach Zalewu Wiślanego, nie wyłączając Warmii.
W okresie międzywojennym, w niedalekim Lubachowie (niem. Liebwalde), odkryto fundamenty kościoła, który w XIV w. nosił wezwanie św. Wojciecha (Adalberta). Zastanawiano się wówczas, czy do tej miejscowości nie należy odnosić miejsca śmierci św. Wojciecha. W rozważaniach historycznych na ten temat, uwzględniano także przedmieście Gdańska zwane obecnie Święty Wojciech i miejscowość Tenkitten w Sambii (obecnie Primorsk w Obwodzie Kaliningradzkim). Tenkity wróciły ostatnio na łamy prasy polskiej, w związku z poświęceniem (podczas Europejskiego Kongresu św. Wojciecha w Królewcu) – 29.10.1996.r. – krzyża w miejscu domniemanej śmierci św. Wojciecha. Krzyż ten – 10,5 m wysokości, o rozpiętości ramion 4,5 m i wadze 10 ton, został wykonany w elbląskim „Elzamie” i drogą morską przetransportowany do Primorska.
Poprzedni krzyż, postawiony w 1834 r. wynikiem starań hrabiny Elżbiety Wielopolskiej, miał napis w języku niemieckim: „Biskup św. Wojciech zmarł tu śmiercią męczeńską, niosąc światło chrześcijaństwa”. W 1945 r. został kompletnie zniszczony przez Rosjan.
Lokacja wsi
Przywilej lokacyjny dla Świętego Gaju został wystawiony 7.04.1324 r. w Dzierzgoniu – przez tamtejszego komtura Lutera z Brunszwiku dla Henryka von Dirnov, jako zasadźcy. Wieś lokowano na 55 łanach i była to wówczas wieś typowo pruska, na co wskazują m.in. podpisy pod wzmiankowanym dokumentem lokacyjnym (Hannus Lincken, Jone Namilius, Cranpolis). W chwili lokacji wieś miała już ławę chlebową, jatkę, młyn i karczmę. Dirnov i jego prawowici następcy otrzymali przywilej łowienia ryb w stawie wiejskim i młyńskim. We wspomnianym miejscu jeszcze w okresie przedwojennym znajdował się młyn, o czym wzmiankuje m.in. historyk elbląski Artur Semrau (1933), tj. u wylotu drogi ze wsi do Dzierzgonia, po prawej stronie i zwany był popularnie „Poggenmuhle” (Żabi Młyn). Obecnie jest tutaj tylko zarośnięty staw.
Zakon pobierał czynsz z młyna i zabudowań gospodarczych wraz z ogrodem, jak również z terenu położonego przy grobli młyńskiej, aż do gruntów Kwietniewa. Mieszkańcy wsi otrzymali także prawo wycinki drzewa opałowego i budowlanego w lesie znajdującym się w okolicy Starego Dolna. Prawdopodobnie chodzi tu o las zwany później Lasem Wysoka (niem. Hohendorferwald). Rzeka Dzierzgonka była wtedy spławną, ponieważ mieszkańcy Świętego Gaju otrzymali od Zakonu zgodę na pływanie po rzece do Elbląga - „podobnie jak ludzie z Bągartu i Dzierzgonia”.
W księdze czynszowej Zakonu z 1410 r. widnieje zapis, że mieszkańcy gminy Święty Gaj są winni 10 korcy zboża, prawdopodobnie na toczącą się wojnę Krzyżaków z Polską. Księga czynszów Z 1437r. zawiera między innymi opis rozgraniczenia wsi Święty Gaj i Krupnia, nadal wzmiankowany jest młyn we wsi.
Kościół
Z chwilą lokacji wsi była tu już kaplica z wypalanej cegły, następnie ok. 1399 r. wybudowano kościół, stojący częściowo do dzisiaj. W Księdze czynszowej Zakonu Krzyżackiego pod datą 1399 dot. Świętego Gaju można wyczytać: „1399 schuldet die Gemeine 10 m. fur Ziegiel” (gmina winna 10 marek na cegłę) – „1399 der Glockner” (dzwonnik).
Po wprowadzeniu reformacji kościół w Świętym Gaju przebudowano i w takim stanie pozostał do 1861 r., gdy spłonął do murów w wyniku uderzenia pioruna. Spalony kościół miał obszerny, nisko schodzący dach namiotowy. Ściana szczytowa (wschodnia) zespolona była z prezbiterium, posiadająca na zewnątrz pięć blend. W części zachodniej znajdowała się duża wieża drewniana (podobna do kwietniewskiej)~ nakryta czterospadowym dachem (z dachówką). Wieża tworzyła zachodni szczyt kościoła. Okna i portal wejściowy były ostrołukowe.
W następstwie pożaru stopiły się dwa zabytkowe dzwony, jeden z 1420 r. z napisem wykonanym gotyckimi minuskułami: "Svnte + barbara + b -+- anno + domini + CCCC + jore (1420)" (Święta Barbara Roku Pańskiego 1420) i drugi dzwon z napisem: "Gott Allein in der Hohe Sei Ehr. Gegossen A. 1725" (Boże Jedyny na Wysokości Bądź Łaskawy. Odlano roku 1725).
Nowy kościół wybudowano z wykorzystaniem starych murów, co jest do dzisiaj zauważalne gołym okiem. Na wschodzie wybudowano absydę, ołtarz pozostał nie wysunięty, a w części zachodniej wybudowano murowaną wieżę. Swego czasu wewnątrz kościoła znajdowała się fajansowa chrzcielnica, a w kruchcie, po stronie północnej - kamień chrzcielny z niebieskiego granitu. Kościół posiadał własny cmentarz, a każdorazowy pastor gospodarzył na 4 tranach ziemi (4 łany w Kwietniewie i 1 w Świętym Gaju).
Nowo wybudowany kościół wyświęcono 29 października 1865 r. W jego odbudowę zaangażował się, nie tylko materialnie, Eduard W.J. Anderson (ur. w 1827 r. w Dobrym Mieście, zm. w 1905 r. w Królewcu) dziedzic majątku w Popelken powiat Labiawa w Sambii (obecnie Wysokoje w Obwodzie Kaliningradzkim). Z tego okresu kościół posiada 9–głosowe organy. W swej historii początkowo był pod patronatem książęcym, a później królewskim.
Z chwilą sprowadzenia z Gniezna w 1989 r. relikwii św. Wojciecha, umieszczonych w ołtarzu głównym, kościół – już pw. św. Wojciecha został uznany jako Sanktuarium, a na skraju wsi w miejscu symbolicznej śmierci Świętego (po prawej stronie od wjazdu z kierunku Starego Dolna) wzniesiono charakterystyczny ołtarz polowy i wybudowano drogę krzyżową.
Opracował: Przemysław Kryszyłowicz”


Święty Gaj w obiektywie.

Loading image. Please wait
Zdjęcie 1. Święty Gaj na pocztówce sprzed 1945 roku.
Zdjęcie 1. Święty Gaj na pocztówce sprzed 1945 roku.
Zdjęcie 2. Święty Gaj na pocztówce sprzed 1945 roku.
Zdjęcie 3. Już nieistniejący Żabi Młyn („Poggenmühle”).
Zdjęcie 4. Panorama Świętego Gaju od strony Kwietniewa (od zachodu).
Zdjęcie 5. Wjazd do Świętego Gaju od strony Starego Dolna (od północy).
Zdjęcie 6. Święty Gaj (widok w stronę Starego Dolna).
Zdjęcie 7. Święty Gaj (widok w stronę Jankowa i Bągartu).
Zdjęcie 8. Swego czasu musiał to być ładny budynek.
Zdjęcie 9. Rzeczywiście musiał to być okazały budynek. Widok z listopada 2009 roku.
Zdjęcie 10. Kościół w Świętym Gaju – kwiecień 2009 roku.
Zdjęcie 11. Kościół w Świętym Gaju – kwiecień 2009 roku.
Zdjęcie 12. Kościół w Świętym Gaju – kwiecień 2009 roku.
Zdjęcie 13. Widok Świętego Gaju – w oddali – od strony Bągartu – marzec 2009 roku.
Zdjęcie 14. Zdjęcie lotnicze Świętego Gaju (orientacja wschodnia) – maj 2009 roku.

Objaśnienia i komentarze do zdjęć

pokaż ukryj

Zdjęcie 1 – w prawej dolnej części pocztówki widać, niestety dzisiaj praktycznie nieistniejący, denkmal – pomnik pochodzących ze Świętego Gaju żołnierzy, którzy polegli w czasie I wojny światowej.

Zdjęcie 1 – także i na tej pocztówce widoczny jest denkmal, zaś w dolnej prawej części widok na kościół.

Źródła zdjęć:

1. Der Kreis Preussisch Holland in Bildern. Bernd Hinz. Köln 1992. 2. Der Kreis Preussisch Holland in Bildern. Bernd Hinz. Köln 1992. 3. Der Kreis Preussisch Holland in Bildern. Bernd Hinz. Köln 1992. 4. Zbiory własne autora strony internetowej. 5. Zbiory własne autora strony internetowej. 6. Zbiory własne autora strony internetowej. 7. Zbiory własne autora strony internetowej. 8. Zbiory własne autora strony internetowej. 9. Zbiory własne autora strony internetowej 10. Zbiory własne autora strony internetowej. 11. Zbiory własne autora strony internetowej. 12. Zbiory własne autora strony internetowej. 13. Zbiory własne autora strony internetowej. 14. Zdjęcie ze zbiorów Pana Adama Sikory, któremu serdecznie dziękujemy za udostępnienie fotografii.


do góry strony

Strona napisana przez Wincentego Szulgę.
Copyright © 2009 – 2017 Szkoła Podstawowa im. Świętego Wojciecha w Bągarcie.