Ciekawostki o Jankowie

Używane nazwy:
Jankendorf (przed 1945 r.), Janki (pierwsze kilka lat po 1945 r.), Jankowo (obecnie);
Milcherei (przed 1945 r.), Mankieraj (obecnie);
Schweida (po 1820 r.), Schneide (po 1871 r.), Schweide (przed 1945 r.), Świdy (obecnie);

Liczba ludności mieszkającej w Jankowie w latach:
1820 – 131
1905 – 153
1939 – 441
Powyższe dane pochodzą ze strony www.kartenmeister.com

Liczba ludności zamieszkującej folwark Schweide w latach:
1820 – 89
1905 – 15
Powyższe dane pochodzą ze strony www.kartenmeister.com
Uwaga: nie mylić miejscowości Schweide ze Świdami – więcej na ten temat poniżej.

Liczba ludności zamieszkującej folwark Milcherei w roku:
1905 – 16
Powyższe dane pochodzą ze strony www.kartenmeister.com

W latach 1949–1980 w Jankowie istniała szkoła podstawowa. Zainteresowanych informujemy, że można zapoznać się z prawdziwym unikatem: Kroniką Szkoły Podstawowej w Jankowie (plik skompresowany; 26,4 MB). Za jej udostępnienie oraz zgodę na rozpowszechnienie, gorąco dziękujemy Pani Anetcie Wangin.


Poniższy artykuł został opracowany przez historyka mgr Lecha Słodownika i jest „przedrukiem” ze strony www.rychliki.org.


JANKOWO (niem. Jankendorf)
Wieś położona jest opodal Świętego Gaju. Do 1945 r. Jankendorf. W latach 1945-48 Janki. W pierwszych dokumentach Jonkendorf, Jonekendorf. Pierwotnie wieś Prusów, nazwana tak później od imienia jednego z nich - Jonyke, który jako posiadacz tutejszych dóbr, wzmiankowany był w zapisie lokacyjnym dla Kwietniewa z 1299 roku. Jeszcze w 1323 roku, przy opisie granic Krupina, wymieniani są „synowie Jonyke”, jako jego prawowici następcy w późniejszym Jonkendorf.
Nie wiadomo dokładnie kiedy Jankowo zostało dobrami lennymi i czy pochodziły one z nadania Zakonu, czy też nabyte zostały w drodze kupna. Można sądzić, że w pierwszej połowie XVI wieku, w każdym bądź razie w 1626 roku właścicielem był Ludwik Finek. Od tego czasu do połowy XIX wieku, czyli przez dwieście lat dobra w Jankowie były w posiadaniu rodu v. Finckensteinów. W materiałach źródłowych wymieniany jest tu w latach 1719 – 1736. Friedrich Reinhold hrabia Finek von Finckenstein, a w 1785 roku hrabia Karl Friedrich von Finckenstein (1743–1803), prezydent rejencji wschodniopruskiej.
Finckensteinowie (od około 1660 roku jako Finek von Finckenstein) byli znanym rodem szlacheckim, wywodzili się ze Steyr w Austrii, a do Prus przybyli w XIV wieku. Osiedlili się najpierw koło Nidzicy. Bardzo liczni w XVI i XVII wieku, następnie ich linia rodowa wygasła, a jednym z ostatnich był Christoph Albrecht baron von Finckenstein „pan na Dziśnitach”. O linii hrabiowskiej jest mało informacji, w każdym bądź razie należał do nich Halbersdorf, późniejszy Finckenstein (Kamieniec koło Susza). Skoligaceni z rodem von Reibnitz z Kiersyt, którzy tą drogą weszli w posiadanie Jankowa około połowy XIX wieku i byli tu wymieniani jeszcze w 1889 roku. Z tej rodziny pochodziła właścicielka dóbr w latach 1903 – 1932 Valeska von Kobyliński. Do majątku należały folwarki w Protowie, Sójkach, Świdach i Milcherei (mleczarnia – folwark opodal rzeki Dzierzgonki) oraz młyn wodny w Świętym Gaju, zwany „Żabim Młynem” (Die Poggenmiihle), po prawej stronie u wylotu drogi ze Świętego Gaju do Dzierzgonia. W czasie prac archeologicznych prowadzonych przez H. Conventza przy odkrytych w 1896 roku pomostach w rejonie Mokajm i Świętego Gaju, znaleziono m.in. ostrogi, wędzidła końskie, groty strzał oraz miecz. Znaleziska łączono ze stoczoną w okolicy zimą 1234 roku „Bitwą nad Dzierzgonią” (Schlacht an der Sirgune). Przechowywano je później właśnie w pałacu w Jankowie.
Ostatnim dziedzicem Jankowa był mjr von Kobyliński – Korbsdorf, który według informacji uzyskanych od Niemców pozostałych we wsi po 1945 roku, został pochowany razem z córką na tutejszym cmentarzyku familijnym. Prowadzi doń piękna aleja z pomnikowymi lipami i szkoda, że miejsca pochówku (niejako już tradycyjnie) są zdewastowane. Kobylińscy z Jankowa byli prawdopodobnie potomkami staroszlacheckiej rodziny polskiej osiadłej niegdyś w Ełku (Lyck) w Prusach Wschodnich. Ich poszczególne gałęzie rodowe używały herbów Dąbrowa, Dołęga, Krzywda, Kos i Łodzia - ten ostatni wraz z herbem von Reibnitz znajduje się na drzwiach wejściowych pałacu w Jankowie. Majątek liczył w sumie 885 ha, w tym 575 ha ziemi ornej. Hodowano tu konie dla celów wojskowych tzw. remonty – 137 sztuk, ponadto 110 krów, 180 owiec i 230 świń. W Sójkach, wchodzących w skład dóbr, znajdowały się obory dla tuczu bydła. Po wojnie cały zespół dworsko – folwarczny był przez dłuższy czas w rękach żołnierzy sowieckich, a następnie funkcjonował tu do 1990 r. PGR. Zespół rezydencjonalny w Jankowie zlokalizowany jest na południowym krańcu wsi w otoczeniu pastwisk, pól uprawnych i lasu. Centralną osią założenia jest droga ze Świętego Gaju do Protowa. Pałac jest budowlą barokową z eklektycznym i secesyjnym wystrojem. Powstał na pierwotnym założeniu, które naniesione było już w 1793 r. na mapie Schroettera. Około 1870 r. został poddany przebudowie polegającej na dodaniu eklektycznego detalu architektonicznego i podwyższeniu bocznych skrzydeł. Efektem wieńczącym prace budowlane było wykonanie w latach 80–tych XIX w. nowych drzwi wejściowych od południa, na których znalazły się herby v. Reibnitz i Łodzia. Dopiero po 1900 r. pojawiły się w niektórych pomieszczeniach sztukaterie noszące cechy secesji. Z tego też okresu pochodzi krata werandy od frontu. Pałac wybudowano na płaskiej półce, podkreśloną od północy sztuczną skarpą, za którą był trawiasty parter pełniący rolę „salonu ogrodowego”. Niegdyś były to partery kwiatowe skupione w kulisie ograniczonej nasadzeniami zieleni wysokiej. Przed frontem znajduje się drugi parter, trawiasty, zaakcentowany m.in. pomnikowym okazem modrzewia. Z kolei przy północno–zachodnim brzegu stawu znajduje się rząd pięknych kasztanowców, na jednym z nich jeszcze do początku lat 90–tych zawieszony był zabytkowy dzwon wyznaczający niegdyś rytm dnia w majątku. Przy stawie od północy znajduje się zabytkowy budynek oficyny. Park krajobrazowy, powstały w XIX w. zajmuje powierzchnię ok. 8,5 ha. Wnętrze parku jest obecnie zdekompletowane i nieczytelne, a dawny układ wodny złożony z kilku stawów zmienił się w zarośnięte wgłębienia terenowe. Natomiast istniejący we wschodniej części parku sad można wyodrębnić tylko dzięki zachowanym szpalerom lipowym i klonowym, okalającym jego działkę. Czytelna jest centralna aleja lipowa i kilka poprzecznych do niej ścieżek. Jedna z nich przecina „salon ogrodowy” biegnąc do pałacu. W parku dominują gatunki rodzime, a głównie lipa drobnolistna i dąb szypułkowy, ponadto: buk pospolity, grab, jesion wyniosły, jawor, modrzew europejski, kasztanowiec biały, klon, olsza czarna, robinia akacjowa i sosna pospolita. Zabudowania gospodarcze nie tworzą dziś zwartego układu jak w XVIII w., co przedstawia mapa Schroettera. Obecnie mimo, iż pałac z parkiem jest w prywatnym posiadaniu, trudno tu jest dostrzec jakiekolwiek zmiany, prowadzące do przywrócenia dawnej świetności tego obiektu.
Opracował i udostępnił historyk mgr Lech Słodownik


Poniższa notatka pochodzi z książki „Pałace i dwory dawnych Prus Wschodnich” napisanej przez Małgorzatę Jackiewicz–Garniec oraz Mirosława Garnca; Studio Wydawnicze ARTA Mirosław Garniec. Olsztyn 2001, strony 45–47.


„Miejscowość położona około 19 km na zachód od Rychlik i 9 km na północ od Starego Dzierzgonia. Dawne założenie pałacowo–parkowe z dużym podwórzem gospodarczym ustytuowane w południowej części wsi. Zespół zakomponowany wokół rozwidlenia dróg, przy którym położony jest duży staw. Pałac usytuowany elewacją boczną do głównej drogi dojazdowej, na linii zabudowań dawnej rządcówki i budynków gospodarczych po drugiej stronie drogi. Elewacją frontową zwrócony w kierunku południowym, oddzielony dużą kępą zieleni od podwórza gospdarczego, położonego w części południowej założenia. Park o charakterze krajobrazowym okala pałac od północy i zachodu.
Historia dóbr nie jest dość dobrze znana. Obecne założenie pochodzi z drugiej połowy XIX wieku i początku XX wieku. Niemniej istniały tu już dobra rycerskie, które według danych z 1889 r. należały do rodu von Reibnitz, własność ziemska obejmowała 885 ha, do majątku należały trzy folwarki. Ustanowiony był tu majorat. Ród von Reibnitz, którego przodkowie przybyli do Prus za Zakonem Krzyżackim z Czech, otrzymał od Zakonu dobra rycerskie z siedzibą w pobliskich Kiersytach już na początku XV wieku. Reibnitzowie byli też właścicielami majątku w pobliskim Gisielu, majoratu słynącego z hodowli koni trakeńskich oraz wysokiego stypendium, jakie ufundowali dla studentów pochodzących z Morąga i okolic. Najprawdopodobniej majątek w Jankowie stanowił część ich dóbr rodowych. Wiadomo, że na przełomie 1878/79 roku Johann Larass zaprojektował dla von Reibnitza park w Jankowie, podobnie jak w Gisielu; w odróżnieniu od Gisiela nie wiadomo jednak, czy projekt w Jankowie został w pełni zrealizowany. Czytelny jest kolisty podjazd przed dworem, duży salon ogrodowy od strony elewacji parkowej i zarys owalnej alei obwodowej. Drzewostan jest zróżnicowany gatunkowo, ponadstuletni, niestety obecnie park jest bardzo zaniedbany. Prawdopodobnie w początkach XX wieku majątek usamodzielnił się. Na cmentarzu rodowym w Jankowie występuje tylko nazwisko von Kobylinski–Korbsdorf. W końcu lat dwudziestych właścicielką majątku była Valeska von Kobylinski, dobra nadal obejmowały 885 ha.
W 1938 r. odbył się ślub Renaty von Kobylinski z hrabią Eberhardem III zu Dohna, z majątku Waldburg–Capustigall położonego nieopodal Königsberga (obecnie nieistniejący).
Pałac jest dobrze zachowany, wzniesiony zostałw drugiej poowie XIX wieku w stylu eklektycznym. Założony na rzucie prostokąta z obustronnym ryzalitem na osi i bocznymi, mocno wysuniętymi od frontu. Ryzality dwukondygnacyjne, zwieńczone trójkątnymi naczółkami, korpus główny jednokondygnacyjny przekryty dachem mansardowym. W elewacji ogrodowej ryzality zaznaczone płytko, przy środkowym oktogonalny taras z kamienną balustradą i zejściem do ogrodu. Całość ozdobiona bogatym detalem architektonicznym. W ryzalicie fasady fronton z przyściennymi kolumnami zasłonięty dostawioną później ażurową, żeliwną werandą. Wnętrza dobrze zachowane, hol reprezentacyjny z ozdobnymi, drewnianymi schodami, na osi duży salon ogrodowy. Z dawnego wyposażenia zachowane bardzo ozdobne piece eklektyczne, kominki, stiukowe dekoracje sufitów.
Po 1945 r. w pałacu długo mieściły się biura i mieszkania dla pracowników zakładu rolnego, utworzonego na obszarze dawnego majątku ziemskiego. Po likwidacji zakładu rolnego pałac przez jakiś czas stał pusty, obecnie jest własnością prywatną.”


Kwestia Świdów stanowi problem nieco dyskusyjny. „Od zawsze” były one traktowane jako oddzielna miejscowość (choć „przypisana” do Jankowa), jednakże decyzją władz gminy Rychiki, na terenie której Świdy są położone, bodajże w 2007 roku, nazwa „Świdy” zniknęła z map i dokumentów. A szkoda...
Drugą kwestią jest sprawa umiejscowienia Świdów (porównaj z mapą, będącą składanką dwóch map: czarno–białej niemieckiej sprzed 1945 roku oraz kolorowej polskiej z 1985 roku). Otóż Świdy we współczesnym rozumieniu położone były na terenie niemieckiego folwarku Milcherei, zaś folwark Schweide pobudowany został u wylotu wąwozu na łąki naddzierzgońskie, w połowie drogi pomiędzy dzisiejszym Jankowem a Mokajmami. Wydaje się więc, że mamy tu do czynienia z rzadkim przypadkiem przeniesienia nazwy miejscowości z jednej na drugą.

Poniższy artykuł został opracowany przez historyka mgr Lecha Słodownika i jest „przedrukiem” ze strony www.rychliki.org.

ŚWIDY (niem. Schweide)
W przekazach historycznych Swiden, Swyden. Wzmiankowana po raz pierwszy w 1287 roku jako osada pruska. Według księgi czynszowej Zakonu, w 1437 roku było tu 20 chłopskich łanów. Można więc sądzić, że zamieszkiwało około 10 rodzin, mających po 2 łany każda. W następstwie nadania z 10 lutego 1562 roku księcia Albrechta, Świdy liczące 9 łanów, zostały dobrami lennymi rodziny von Wallenrodt, którzy są tu wymieniani jeszcze w 1690 roku. W 1785 roku (Goldbeck) Świdy oznaczone są jako wieś szlachecka z 21 "dymami". Od połowy XIX wieku należą do majątku w Jankowie, wraz z leżącym na północ folwarkiem Milcherei.”


Jankowo w obiektywie.

Loading image. Please wait
Zdjęcie 1. Pałac w Jankowie od strony frontowej – lata 90–te XX wieku.
Zdjęcie 1. Pałac w Jankowie od strony frontowej – lata 90–te XX wieku.
Zdjęcie 2. Pałac w Jankowie od strony parku – lata 90–te XX wieku.
Zdjęcie 3. Mapa Jankowa sprzed 1945 roku.
Zdjęcie 4. Pałac w Jankowie od strony parku – sierpień 2009 r.
Zdjęcie 5. Detale architektoniczne tarasu – sierpień 2009 r.
Zdjęcie 6. Drzwi wejściowe do pałacu – sierpień 2009 r.
Zdjęcie 7. Hol główny pałacu – sierpień 2009 r.
Zdjęcie 8. Hol główny pałacu – sierpień 2009 r.
Zdjęcie 9. Kominek w jednym z pokoi – sierpień 2009 r.
Zdjęcie 10. Piec – sierpień 2009 r.
Zdjęcie 11. Piec – sierpień 2009 r.
Zdjęcie 12. Piec – detal (sierpień 2009 r.).
Zdjęcie 13. Piec – detal (sierpień 2009 r.).
Zdjęcie 14. Stiukowe dekoracje sufitów – sierpień 2009 r.
Zdjęcie 15. Jankowo wieczorową porą – sierpień 2009 r.
Zdjęcie 16. Jankowo wieczorową porą – sierpień 2009 r.
Zdjęcie 17. Jankowo wieczorową porą – sierpień 2009 r.
Zdjęcie 18. Widok na Jankowo od strony północno–wschodniej – kwiecień 2009 r.
Zdjęcie 19. Jankowo (Świdy) – marzec 2009 r.
Zdjęcie 20. Widok na Jankowo od strony północno–wschodniej – październik 2010 r.

Objaśnienia i komentarze do zdjęć

pokaż ukryj

Zdjęcie 2 – warto zwrócić uwagę na piękny ośmiokątny taras. Bardzo dobrze widoczna sztuczna skarpa, na której został pobudowany pałac.

Zdjęcie 3 – przy pałacu (na mapie zaznaczonym kolorem czerwonym), wokół którego założono park (kolor zielony), znajduje się podwórze gospodarcze (kolor pomarańczowy) okolone budynkami gospodarczymi. Za parkiem znajdują się mieszkania pracowników dawnego folwarku.

Zdjęcie 2 – warto zwrócić uwagę na brukowaną ulicę, widoczną także na zdjęciu następnym. Bruk niewątpliwie bardzo uciążliwy i niewygodny dla mieszkańców, lecz piękny sam w sobie.

Źródła zdjęć:

1. Pałace i dwory dawnych Prus Wschodnich. Małgorzata Jackiewicz–Garniec, Mirosław Garniec. Studio Wydawnicze ARTA Mirosław Garniec. Olsztyn 2001. s. 45. 2. Pałace i dwory dawnych Prus Wschodnich. Małgorzata Jackiewicz–Garniec, Mirosław Garniec. Studio Wydawnicze ARTA Mirosław Garniec. Olsztyn 2001. s. 47. 3. Pałace i dwory dawnych Prus Wschodnich. Małgorzata Jackiewicz–Garniec, Mirosław Garniec. Studio Wydawnicze ARTA Mirosław Garniec. Olsztyn 2001. s. 45. 4. Zbiory własne autora strony internetowej. 5. Zbiory własne autora strony internetowej. 6. Zbiory własne autora strony internetowej. 7. Zbiory własne autora strony internetowej. 8. Zbiory własne autora strony internetowej. 9. Zbiory własne autora strony internetowej. 10. Zbiory własne autora strony internetowej. 11. Zbiory własne autora strony internetowej. 12. Zbiory własne autora strony internetowej. 13. Zbiory własne autora strony internetowej. 14. Zbiory własne autora strony internetowej. 15. Zbiory własne autora strony internetowej. 16. Zbiory własne autora strony internetowej. 17. Zbiory własne autora strony internetowej. 18. Zbiory własne autora strony internetowej. 19. Zbiory własne autora strony internetowej. 20. Zbiory własne autora strony internetowej.


do góry strony

Strona napisana przez Wincentego Szulgę.
Copyright © 2009 – 2017 Szkoła Podstawowa im. Świętego Wojciecha w Bągarcie.